‘Omdat je welkom bent in dit land’ Klassiekers uit de Nederlandse kinderliteratuur, vertaald naar de zes talen die het meest worden gesproken in asielzoekerscentra.

Kinderboekenillustrator en -schrijver Marit Törnqvist nam het initiatief tot Een boek voor jou, een prachtige uitgave met klassiekers uit de Nederlandse kinderliteratuur, vertaald naar de zes talen die het meest worden gesproken in asielzoekerscentra. Komende maand wordt de tweede oplage van 10.000 uitgedeeld aan kinderen die daar verblijven. ‘Op de omslag staat: “Omdat je welkom bent in dit land”.‘

Een boek voor jou is niet het enige maatschappelijke project waarmee Marit zich bezig houdt. Afgelopen winter was ze samen met journalist Bram Vermeulen en fotograaf Kadir van Lohuizen vijf weken op Antarctica. Van tevoren bezocht ze een klas zesdegroepers, die haar tijdens de reis vragen stuurden. Ze antwoordde trouw en schreef daarnaast speciaal voor hen een dagboek. Daarin schreef ze bijvoorbeeld dat je je arm kan breken als je bij een storm in je eentje probeert een deur te openen. En dat ze wetenschappers ging helpen ijsmonsters in zakjes te doen, maar na een paar minuten alweer een tent in moest om haar handen te warmen. En ze schreef ook hoe onbegrijpelijk ze het vindt dat politici het nauwelijks hebben over klimaatverandering terwijl de zeespiegelstijging half Nederland onder water kan zetten.

De reis mondt uit in artikelen van Bram, foto’s van Kadir en twee Frontlinie documentaires. Marit maakt er een prentenboek over waarin de stem van het kind wordt gehoord en wil daarnaast een reizende kunsttentoonstelling organiseren. Ze schilderde aquarellen van smeltwater en vraagt illustratoren overal ter wereld om een geschilderd antwoord te geven op haar vraag wat er gebeurt ‘als het water komt.’

Lezen over liefde en moed

‘In de loop van de tijd ben ik steeds meer betrokken geraakt bij kinderen die opgroeien in ingewikkelde situaties. In 2004 werd ik uitgenodigd voor een literatuurfestival in Iran. Een paar jaar later  raakte ik betrokken bij het project Read with me, dat ervoor zorgt dat kinderen in alle uithoeken van het land kwaliteitsboeken kunnen lezen. Het is zo belangrijk dat kinderen die geen vrijheid van meningsuiting kennen, verhalen kunnen lezen over liefde, moed en andere emoties, zodat ze kunnen reflecteren over wie ze zijn en wat ze willen.

Met dat project hebben we meer dan een half miljoen kinderen bereikt. Ik was meerdere malen in Iran. Ik heb er illustratoren begeleid, workshops gegeven en vrienden gemaakt met wie ik het land ben doorgereisd. Je merkte dat het regime het steeds moeilijker maakt om boeken te verspreiden. Toen deze vreselijke bombardementen uitbraken, was ik net klaar met een initiatief van minibibliotheekjes met elk tweehonderd boeken. Die kun je tijdelijk binnenrollen in fabrieken, ziekenhuizen, aardbevingsgebieden of wijken waar niks is.

Astrid Lindgren

Na dat eerste bezoek aan Iran ging ik vanaf 2006 naar Burundi en andere Afrikaanse landen. En daarna deed ik vijf jaar lang een uitwisseling met kinderen in de jungle van Suriname.
En toen kwam 2015, het jaar waarin heel veel Syriërs naar Europa vluchtten en er ook in het dorp in Zweden waar ik verbleef een azc kwam. Ik begon met die kinderen te tekenen en ik liet ze prentenboeken zien. Ik had één vertaling van een kinderboek van Astrid Lindgren in het Arabisch en al snel bleek: dat boek wilden ze hebben. De politiek was toen nog enigszins verwelkomend, dus in 2016 werden in Zweedse azc’s twee boeken in het Arabisch gefinancierd en uitgedeeld. Voor de jongsten 15.000 prentenboeken en voor de oudere kinderen 15.000 boeken van Astrid Lindgren die ik had geïllustreerd. 

Nederlandse klassiekers

Toen dacht ik: stel je voor dat je een kennismaking met klassiekers uit de Nederlandse taal zou kunnen uitdelen. Voor kinderen is hun moedertaal de communicatie met hun ouders, met hun cultuur.  Als je je eigen taal niet kan spreken of lezen, word je een beetje monddood gemaakt. Je hebt recht op je taal. Maar het is ook zo kaal als je aankomt in een nieuw land. En het is zo moeilijk voor ouders in het azc om zich samen met hun kind te ontspannen en even te kunnen verdwijnen in iets moois.

Dus ik ben naar uitgeverij Querido gegaan en we hebben uitgezocht  wat de meest gesproken talen zijn in azc’s en wat de verhoudingen daarvan zijn. En dat leidde in 2017 tot de eerste editie van Een boek voor jou. Toen alleen in het Arabisch, maar in 2023 gevolgd door tienduizend exemplaren van een prachtig boek met verhalen over Jip en Janneke, Boer Boris, Dolfje Weerwolfje en vele andere klassiekers, vertaald in het Turks, Arabisch, Farsi, Koerdisch, Tigrinya en Somalisch. Plus één woordloos boek voor de kinderen die niet één van deze zes talen spreken. Het COA bestelde voor elk azc ook de Nederlandse versie, zodat begeleiders weten wat de kinderen lezen.

Handelseditie

Inmiddels is er een derde oplage en kunnen we weer tienduizend boeken uitdelen. De aftrap is op Wereldkinderboekendag, 2 april. In de weken daarna trekken we met een groot aantal kinderboekenschrijvers langs azc’s en geven we minstens 180 workshops voor kinderen. Voor de Nederlandse liefhebbers komt er een handelseditie in het Nederlands. Daar kun je tot 20 maart op intekenen. Dan gaan we drukken.

Het is een welkomstcadeau. Dat is ook een statement dat ik wil maken. Er zit een korte inleiding in: “Je hebt hals over kop moeten vertrekken uit je land en alles achter moeten laten. Maar voel je welkom hier. Om te beginnen willen we jullie laten zien welke verhalen wij hier lezen.” 

Bruggetje

Voor kinderen is het boek in de eigen taal een bruggetje naar hun eigen land. Het eigen land bestaat zo ook een beetje in het nieuwe land. Net als een gerecht dat je thuis ook at.
Ik heb zoveel verhalen teruggekregen. Het meest extreme verhaal dat ik hoorde was dat een kind dat sinds de vlucht nog geen woord had gezegd dit boek ergens zag staan, die vertrouwde letters herkende en opeens verhalen begon te vertellen over vroeger.
En ik hoorde over een meisje uit Soedan, dat haar boek maar bleef herlezen en daarna naar de bibliotheek wilde. Daar herkende ze sommige boeken al. Ook als kinderen naar school gaan, is het zo fijn dat niet alles nieuw voor je is, maar je al weet wie Kikker is, of de platen van Charlotte Dematons herkent.

Zoveel mensen

Het is voor ouders ook zo belangrijk dat ze hun kinderen kunnen voorlezen. Sommige verhalen herkennen ze: het verhaal van De wolf met de zeven geitjes bestaat ook in andere culturen. Maar het geeft ze ook blik op dit nieuwe land. Mensen die hier aankomen, willen graag weten hoe het hier is. Als je meteen bij aankomst zo’n boek krijgt, weet je: lezen is belangrijk hier. En het is een eerste kennismaking met de verhalen in dit nieuwe land. Mensen zijn soms ongerust: hoe is het hier? Dit boek geeft hen een beetje inzicht: o, dit krijgen onze kinderen hier te lezen. Wat leuk!’

Het werkt op zoveel niveaus. De aankomst hier is heel rauw. Minister Faber wilde borden plaatsen dat je zo snel mogelijk weer weg moet. Maar dit boek staat voor de mensen die het goed met je voor hebben. Dat betekent ook veel voor de ouders: al die boeken! Zijn er zoveel mensen die ons willen verwelkomen?’

Interview: Marijke Verduijn
Foto’s: Annelies van der Vegt en Rogier Veldman (portret Marit Törnqvist)

Marit Törnqvist schrijft en illustreert sinds de jaren negentig tal van kinderboeken. Haar werk is veelvuldig bekroond. Zo kreeg ze Zilveren Griffels voor Klein verhaal over liefde, Het gelukkige eilanden Schildpad en iken 2024 deJohannes Vermeer prijs, de Nederlandse staatsprijs voor de kunsten. Tot 10 mei 2026 is haar werk te zien in museum Kranenburghin Bergen (NH).
Het gedicht Overal en Nergens van Bette Westera dat ook in Een boek voor jou staat is op muziek gezet door Martin Fondse en onder leiding van Lucas Dols in 10 talen ingezongen.
Zie hier een impressie van de presentatie in 2023.